Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΣΥΝΟΙΚΙΑΣ
Το Παγκράτι αντιστοιχεί γεωγραφικά στον αρχαίο δήμο Άγρας. Ο Παγκράτης ή Hρακλής Παγκράτης (Παγκρατής είναι ο τα πάντα κρατών) ήταν χθόνιος θεός, και στο κέντρο του ιερού του, που ήταν υπαίθριο, υπήρχε ένα χάσμα.
Kατά την αρχαιότητα στα σύνορα του Παγκρατίου, κατά μήκος του Ιλισού, υπήρχε κτισμένος μεγάλος αριθμός ναών. Ανάμεσα σε άλλες θεότητες, λατρευόταν η «σκοτεινή» Εκάτη, προστάτιδα της μαγείας, καθώς και η χθόνια Περσεφόνη, σύζυγος του Άδη και θεά του Κάτω Κόσμου.
Στον ίδιο, μάλιστα, ναό όπου λατρευόταν η Περσεφόνη μαζί με τη Δήμητρα και την Άρτεμη τελούνταν και τα λεγόμενα “Μικρά” Ελευσίνια Μυστήρια. Ένα από αυτά τα ιερά ήταν αφιερωμένο στον άγνωστο μέχρι πρότινος θεό Παγκράτη.
Συγκεκριμένα στη διασταύρωση της Βασιλέως Κωνσταντίνου με τη Βασιλέως Γεωργίου Β’, υπήρχε κατά την αρχαιότητα το ιερό του θεού Παγκράτη. H χρονική περίοδος ακμής του ιερού, όπως εμφανίζεται από τα αναθηματικά ανάγλυφα του ιερού του Παγκράτη, συμπίπτει κατά ένα μέρος με τη πολιτική δράση του Λυκούργου στην Aθήνα, ο οποίος ενδιαφέρθηκε μεταξύ άλλων και για την στήριξη της λατρείας του Πλούτωνα στην Aθήνα και την Eλευσίνα.
Γενικά από το τελευταίο τρίτο του 4ου αι. έχουμε πολλά ανάγλυφα για χθόνιες θεότητες, γεγονός που πρέπει να συνδεθεί με τη μεταστροφή των πιστών από τους ολύμπιους θεούς στους θεούς του Kάτω Kόσμου.
Θρησκειολογική ανάλυση και εικονογραφικές παρατηρήσεις στα ανάγλυφα του Παγκράτη επιβεβαιώνουν την πολύ σημαντική θέση της χθόνιας λατρείας στην αρχαία ελληνική θρησκεία.
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΠΑΓΚΡΑΤΙΟΥ ΑΘΛΗΜΑΤΟΣ
Oι απαρχές του Παγκρατίου αθλήματος συνδέονται με Ελληνικές Παραδόσεις: την πάλη του Hρακλή με το λέοντα της Nεμέας, του Θησέα με το Mινώταυρο, και του Aίαντα με τον Oδυσσέα. Αργότερα, στα ιστορικά χρόνια, αναφέρεται λατρεία του «Ηρακλή Παγκράτη». Οι πηγές των ιστορικών χρόνων που αναφέρονται στο παγκράτιο καλύπτουν το διάστημα από τον 8ο αιώνα π.Χ. μέχρι τον 12ο αιώνα μ.Χ. (Οι αναφορές σε έργα μετά τον 5ο αιώνα μ.Χ. αφορούν σε λεξικογράφους). Η συνδυαστική μελέτη αρχαίων κειμένων, επιγραφικών δεδομένων, εικαστικών αποδόσεων και της νεότερης βιβλιογραφίας συνεισφέρουν στη μελέτη και γνωριμία με το αρχαίο άθλημα του παγκρατίου.
ΤΟ ΙΕΡΟ
Το παριλίσιο ιερό του Ηρακλή, στην αριστερή όχθη του ποταμού και σε απόσταση 500 περίπου μέτρων βορειοανατολικά της γέφυρας,που άλλοτε υπήρχε μπροστά στο στάδιο, αποκαλύφτηκε με ανασκαφή στα 1952 – 1954 από τον τότε διευθυντή της Ακρόπολης Γιάννη Μηλιάδη. Ο Ηρακλής τιμόταν εδώ με το επίθετο Παγκράτης που με τον καιρό επισκίασε εντελώς το όνομα του θεού.
Στα ύστερα χρόνια της αρχαιότητας, όταν οι Ολυμπιακοί Θεοί έπαψαν να συγκινούν τούς ανθρώπους, ο Ηρακλής είχε αρχίσει να τιμάται με θερμή λατρεία, γιατί εξελίχτηκε σε Θεότητα παρήγορη, όπως ο Ασκληπιός και ο Διόνυσος ~ οι Θεότητες των μυστικών λατρειών. Δεν τον τιμούσαν μόνο στα γυμνάσια ως «Καλλίνικο» Θεό (πού έδινε στους νέους τη δύναμη να νικούν), αλλά έγινε περισσότερο συμπαθής ως Θεός «Παγκρατής» ή «Αλεξίκακος», πρόθυμος να παραστέκεται σ’ όλες τις αντιξοότητες της ζωής και να απομακρύνει το κακό από κάθε πιστό.
Στο κέντρο της Αθήνας (στη Μελίτη) υπήρχε ιερό του Αλεξίκακου Ηρακλή (τον περασμένο αιώνα μερικοί απέδιδαν σ’ αυτόν το μεγάλο ναό του Αγοραίου Κολωνού). Στα μακεδονικά και στα ρωμαϊκά χρόνια,οι ευλαβείς άνθρωποι του λαού (που δεν τους συγκινούσε πια η επίσημη θρησκεία και η επιδεικτική λατρεία στους καλλιμάρμαρους ναούς), έβλεπαν στον Ηρακλή το καλόβουλο πνεύμα που προφύλασσε από κακές επήρειες,θεράπευε απο αρρώστιες κι ακόμα παραστεκόταν στους πιστούς και πέραν του τάφου, εξασφαλίζοντας γι’ αυτούς μια καλύτερη μοίρα στον Άδη.
Ο Παγκράτης Ηρακλής με την κάθοδό του εκεί,είχε νικήσει τον «λαοβόρον κύνα» τού κάτω κόσμου και με τον σημαντικό αυτόν άθλο είχε περάσει στην κατηγορία των παρήγορων Θεών. Τα αναθηματικά ανάγλυφα του ιερού, παρουσιάζουν τον Παγκράτη σαν μια ευμενή χθόνια θεότητα. Το ιερό του προς βορρά έφτανε ως την κοίτη του Ιλισού αποτελούσε περιφερικό υπαίθριο τέμενος με διάμετρο 17 περίπου μέτρων και ήταν σε ακμή από τον 4o πχ αιώνα ως τον 3o μ.χ αιώνα. Τον καιρό του Παυσανία η λατρεία ανθούσε και η φύση της εμπίπτει στα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα τού περιηγητή. Δεν την ανέφερε όχι ως αφανή και απόκεντρη, αλλά γιατί δεν υπήρχαν παραδόσεις σχετικές μ’ αυτή και δεν ασκείτο με ενδιαφέρον τελετουργικό. Μεταξύ τών ευρημάτων είναι αρκετά αναθηματικά αγάλματα και ανάγλυφα (ή συντριπτική πλειονότητα των αναγλύφων έχουν επιγραφή «Παγκράτει» και μόνο μια-δυο «`Ηρακλεί παγκράτει» και «’Ηρακλεί παλαίμονι») και ψηφίσματα προορισμένα να στηθούν στο ιερό.
Η θέση του ιερού (στη σημερινή διασταύρωση της οδού Βασιλέως Γεωργίου Β’ με τη λεωφόρο Βασιλέως Κωνσταντίνου, πριν η οδός Βασιλέως Γεωργίου συναντήσει την οδό Ρηγίλλης και μετά την συνάντησή της με την οδό Σπύρου. Μερκούρη και την οδό Ριζάρη) δεν αφήνει καμιά αμφιβολία πως το ιερό του Παγκράτη που ήταν γνωστό ως «παγκράτιον» έδωσε το όνομα στη συνοικία.
Ο ΠΟΤΑΜΟΣ ΕΛΑΣΣΩΝ
Ο παραπόταμος αυτός έχει την αρχή του σε ένα κοίλωμα πλησίον του Ναού του Προφήτου Ηλία. Είχε ως πορεία τις οδούς Φρύνης, Αρχελάου, Σπύρου Μερκούρη, παρά το άλσος Παγκρατίου Αμύντα και συνέβαλλε με τον Ποταμό Ιλισό στην λεωφόρο Βασ. Κωνσταντίνου. Η ονομασία Ελλάσων ή Αλλάσωνας, ίσως προέρχεται από το παραθετικό επίθετο Ελλάσσων, λόγω παραφθοράς.
ΤΟ ΑΛΣΟΣ ΤΟΥ ΠΑΓΚΡΑΤΙΟΥ
Το άλσος Παγκρατίου που φυτεύτηκε το 1908 με τη φροντίδα της βασίλισσας Σοφίας και έχει έκταση 30 στρέμματα. Στην αρχή είχε μόνο πεύκα, αλλά μετά το 1936, όταν παραχωρήθηκε στο Δήμο Αθηναίων, φυτεύτηκαν και άλλα δένδρα και θάμνοι. Πριν από τη γερμανική κατοχή στο άλσος του Παγκρατίου υπήρχε ζωολογικός κήπος. Στο χώρο του λειτουργούσε κατά τη δεκαετία του ‘70 θερινό θέατρο με ελαφριές κατασκευές, που στέγαζε το διάσημο Eλεύθερο Θέατρο.
ΠΗΓΕΣ
Η εν Αθήναις αρχαιολογική εταιρεία http://www.archetai.gr/site/content.php?artid=31
Επιτροπή Ιστορικής Έρευνας Παγκρατίου Αθλήματος http://pangration.org/history.html